Οι τιμές του πετρελαίου, ο πιο ευαίσθητος δείκτης παγκόσμιου ενεργειακού κινδύνου, εκτινάχθηκαν σε υψηλά πολλών μηνών, οι χρηματοπιστωτικές αγορές κλυδωνίστηκαν και οι αναλυτές προειδοποιούν ότι η συνέχιση της κλιμάκωσης — ακόμη και χωρίς άμεσες διαταραχές στην προσφορά — θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τις περιφερειακές ενεργειακές ισορροπίες και να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Άνοδος τιμών και γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου
Tα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης του Brent ξεπέρασαν τα 71 δολάρια ανά βαρέλι — το υψηλότερο επίπεδο περίπου έξι μηνών — ενώ και το αμερικανικό West Texas Intermediate (WTI) κατέγραψε σημαντικά κέρδη. Οι συναλλασσόμενοι απέδωσαν μεγάλο μέρος αυτής της ανόδου στον φόβο πιθανής στρατιωτικής αντιπαράθεσης, έπειτα από σειρά κλιμακούμενων κινήσεων της Τεχεράνης και αυξημένες συζητήσεις στην Ουάσιγκτον περί ενδεχόμενων αντιποίνων για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.
Οι χρηματοπιστωτικές αγορές έχουν ήδη ενσωματώσει ένα γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και η πιθανότητα σύγκρουσης — και όχι απαραίτητα μια πραγματική φυσική διακοπή ενεργειακών υποδομών — αρκεί για να ωθήσει τις τιμές προς τα πάνω. Έρευνες στις αγορές παραγώγων δείχνουν ότι οι επενδυτές αποδίδουν ουσιαστική πιθανότητα — σε ορισμένες εκτιμήσεις έως και 30–40% — να επηρεαστούν κρίσιμες εγκαταστάσεις ή δίοδοι όπως τα Στενά του Ορμούζ.
Η σημασία των Στενών του Ορμούζ, ενός στενού θαλάσσιου περάσματος που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με την Αραβική Θάλασσα, είναι καθοριστική: περίπου 20% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και σημαντικό ποσοστό υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) διέρχονται καθημερινά από εκεί. Οποιαδήποτε απειλή σε αυτό το στρατηγικό σημείο προκαλεί αναταράξεις στο παγκόσμιο ενεργειακό εμπόριο, αυξάνοντας τα ασφάλιστρα και περιορίζοντας τη διάθεση ανάληψης κινδύνου.
Γιατί οι αγορές ανησυχούν
Η τρέχουσα ένταση πηγάζει από έναν συνδυασμό παγωμένων διπλωματικών διαπραγματεύσεων για τις πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν και αυξημένης στρατιωτικής κινητικότητας τόσο από την Τεχεράνη όσο και από την Ουάσιγκτον. Αν και καμία πλευρά δεν έχει δηλώσει ανοιχτά ότι επίκειται γενικευμένη σύγκρουση, η ρητορική και οι στρατιωτικές αναπτύξεις έχουν αναζωπυρώσει την ανησυχία στις αγορές ενέργειας.
Ακόμη και χωρίς πραγματική μείωση της προσφοράς, οι επενδυτές ανησυχούν για το πόσο γρήγορα και έντονα θα μπορούσαν να αντιδράσουν οι τιμές εάν απειληθούν οι οδοί μεταφοράς ή η παραγωγή. Πρόκειται για γνώριμο μοτίβο: ο γεωπολιτικός κίνδυνος αποτελεί ιστορικά βασικό παράγοντα μεταβλητότητας του αργού πετρελαίου, είτε υπάρξει πραγματική διαταραχή είτε όχι.
Ενδεικτικά, η απόφαση του Ιράν να πραγματοποιήσει ασκήσεις με πραγματικά πυρά, που οδήγησαν σε προσωρινό κλείσιμο τμημάτων των Στενών του Ορμούζ — μια σπάνια κίνηση που δεν είχε παρατηρηθεί από τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980 — ενίσχυσε το βραχυπρόθεσμο ασφάλιστρο κινδύνου, παρότι οι φυσικές ροές πετρελαίου συνεχίστηκαν κανονικά. Οι αναλυτές χαρακτήρισαν το κλείσιμο «τακτικό και όχι δομικό», αλλά επαρκές για να ταράξει τις αγορές.
Προοπτικές και πιθανά σενάρια
Οι αναλυτές ενέργειας συμφωνούν γενικά σε τρία βασικά σενάρια:
1. Συνέχιση της κλιμάκωσης και διατήρηση υψηλού ασφαλίστρου
Σε αυτό το σενάριο, οι εντάσεις παραμένουν υψηλές ή επιδεινώνονται χωρίς ανοιχτή σύγκρουση. Οι αγορές πιθανότατα θα διατηρήσουν αυξημένο γεωπολιτικό ασφάλιστρο, κρατώντας τις τιμές του πετρελαίου υψηλότερες από ό,τι θα δικαιολογούσαν τα θεμελιώδη στοιχεία προσφοράς και ζήτησης. Αυτό θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος καυσίμων για καταναλωτές και επιχειρήσεις διεθνώς και να ενισχύσει πληθωριστικές πιέσεις.
2. Διπλωματική αποκλιμάκωση
Εάν οι διπλωματικές προσπάθειες επιτύχουν και μειωθεί η ένταση, τα ασφάλιστρα κινδύνου θα μπορούσαν να υποχωρήσουν γρήγορα. Οι τιμές του πετρελαίου ενδέχεται να επανέλθουν σε επίπεδα που αντανακλούν κυρίως τα θεμελιώδη μεγέθη της αγοράς. Οι φυσικές ροές παραμένουν σταθερές και τα παγκόσμια αποθέματα δεν βρίσκονται σε κρίσιμα χαμηλά επίπεδα, γεγονός που θα μπορούσε να περιορίσει τη διάρκεια μιας ανόδου.
3. Πραγματική διακοπή εφοδιασμού ή επέκταση σύγκρουσης
Το πιο σοβαρό σενάριο — με άμεσες ζημιές σε ενεργειακές υποδομές ή κλείσιμο στρατηγικών διόδων όπως τα Στενά του Ορμούζ — θα είχε εκτεταμένες συνέπειες. Ιστορικά, τέτοια γεγονότα οδηγούν σε απότομες αυξήσεις τιμών, διαρθρωτικά σοκ προσφοράς και ευρύτερη οικονομική αναταραχή. Ορισμένες προβλέψεις κάνουν λόγο για ενδεχόμενη άνοδο άνω των 100 δολαρίων ανά βαρέλι, αν και η πιθανότητα τέτοιων ακραίων εξελίξεων παραμένει αμφισβητούμενη.
Περιφερειακοί παραγωγοί και παγκόσμια προσφορά
Το Ιράν αποτελεί σημαντικό παραγωγό ενέργειας, αν και ο ρόλος του στην παγκόσμια προσφορά έχει περιοριστεί τα τελευταία χρόνια λόγω κυρώσεων και περιορισμένης πρόσβασης σε αγορές. Παρά το ότι η παραγωγή του είναι χαμηλότερη από εκείνη μεγαλύτερων μελών του ΟΠΕΚ, όπως η Σαουδική Αραβία, η γεωστρατηγική του θέση του προσδίδει δυσανάλογη επιρροή.
Άλλοι παραγωγοί του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, εξάγουν μεγαλύτερο μερίδιο της παγκόσμιας παραγωγής — και πολλές από αυτές τις ροές εξαρτώνται επίσης από την ασφαλή διέλευση μέσω των ίδιων θαλάσσιων οδών. Συνεπώς, ακόμη και αν οι ιρανικές εξαγωγές δεν διακοπούν άμεσα, ο κίνδυνος για τις ροές των γειτονικών χωρών, καθώς και το αυξημένο κόστος ασφάλισης και μεταφοράς, θα μπορούσαν να επηρεάσουν σημαντικά τις αγορές.
Επιπτώσεις πέρα από το πετρέλαιο
Η αντίδραση της ενεργειακής αγοράς δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές παρουσιάζουν αυξημένη μεταβλητότητα, ενώ επενδυτές στρέφονται σε «ασφαλή καταφύγια» όπως ο χρυσός. Ένα γενικευμένο κλίμα αποφυγής κινδύνου μπορεί να επηρεάσει τις αγορές ομολόγων, τα νομίσματα αναδυόμενων οικονομιών και τις μακροπρόθεσμες επενδυτικές αποφάσεις στον ενεργειακό τομέα.
Παρατεταμένα υψηλές τιμές ενέργειας μπορούν να ενισχύσουν τις πληθωριστικές πιέσεις σε οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας και να επηρεάσουν τις αποφάσεις κεντρικών τραπεζών για τα επιτόκια. Αν και οι ανεπτυγμένες οικονομίες είναι λιγότερο εξαρτημένες από το πετρέλαιο σε σχέση με το παρελθόν, το ενεργειακό κόστος εξακολουθεί να επηρεάζει τις μεταφορές, τη βιομηχανία και τη γεωργία.
Γιατί έχει μεγαλύτερη σημασία από τη Βενεζούελα
Οι ειδικοί στην ενέργεια προειδοποιούν ότι μια αποσταθεροποίηση στο Ιράν θα είχε πολύ σοβαρότερες παγκόσμιες συνέπειες από ό,τι πολιτικές αναταραχές στη Βενεζουέλα. Σύμφωνα με τον Andreas Goldthau της Σχολής Δημόσιας Πολιτικής Willy Brandt στην Ερφούρτη, το Ιράν είναι ο τρίτος μεγαλύτερος παραγωγός του OPEC, καλύπτοντας περίπου το 4% της παγκόσμιας ζήτησης πετρελαίου και εξάγοντας περίπου 2 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως — πολύ περισσότερα από το 1% της Βενεζουέλας. Καθώς σχεδόν το μισό των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και το ένα τρίτο της παραγωγής συγκεντρώνονται στη Μέση Ανατολή, οποιαδήποτε αναταραχή στο Ιράν επηρεάζει έντονα τις διεθνείς αγορές ενέργειας και χρήματος.
Τόσο το Ιράν όσο και η Βενεζουέλα αντιμετωπίζουν διεθνείς κυρώσεις, απαρχαιωμένες υποδομές και κρατικό έλεγχο της πετρελαϊκής βιομηχανίας, γεγονός που περιορίζει τις ξένες επενδύσεις. Στο Ιράν, επιθέσεις στον τομέα μεταφοράς και επεξεργασίας (midstream) έχουν επίσης μειώσει την ποιότητα και την αποδοτικότητα των διυλιστηρίων. Παρά τους περιορισμούς, η παραγωγή παραμένει κοντά στα 4 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, όμως οι εκπτώσεις στις πωλήσεις λόγω κυρώσεων επιβαρύνουν τα κρατικά έσοδα.
Μια πιθανή κλιμάκωση, όπως αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ — απ’ όπου διέρχεται περίπου το 25% του παγκόσμιου πετρελαίου — θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές έως και στα 120 δολάρια το βαρέλι, επηρεάζοντας σοβαρά την παγκόσμια οικονομία.
